مطالب آموزشی ویژه‌ی تار و سه‌تار در سال  1382  و به تدریج برای استفاده‌ی هنرجویان این دو ساز در سایت نهفت قرار گرفت. همانطور كه در پیش‌گفتار این صفحات عنوان شده است، هدف از این اقدام، مطرح نمودن آموزش‌های زیر بنایی در تار و سه‌تار و نكاتی بوده است كه متاسفانه در آموزش این دو ساز تا كنون بهای كمتری به آنان داده شده است.
 
در طی این سال‌ها بسیاری از سایت‌ها و وبلاگ‌ها با قراردادن این مطالب در صفحات خود، به فراگیر شدن این آموزش‌ها همت گماشتند. ناگفته نماند كه تعداد بسیار معدودی از این سایت‌ها و وبلاگ‌ها با درج منبع مطالب فوق، منش هنرمندانه و فرهنگی خود را بجای آورده ولی اكثر آنان بدون ذكر منبع مطالب، آموزش‌های اینجانب را به نام خود مطرح نمودند كه باعث شرمندگی اینجانب از بابت حضور چنین افرادی در جامعه‌ی موسیقی، گردیده است.
خوشبختانه به اطلاع می‌رساند، كتاب روش تدریس و آموزش تار و سه‌تار براساس دستور مقدماتی تار و سه‌تار روح‌الله خالقی، تالیف اینجانب و نظارت استاد حسین علیزاده، توسط انتشارات موسیقی عارف به چاپ رسیده و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است. لازم به‌ذكر است كه بخشی از این كتاب به آموزش‌های بنیادی این دو ساز، از قبیل روش گرفتن ساز، روش نواختن مضراب در تار و سه‌تار و تكنیك‌های دست چپ، اما به صورت كامل‌تر و جامع‌تر از مطالبی كه قبلاً در سایت نهفت مطرح شده بود و به همراه طراحی‌های مناسب، اختصاص یافته است. توضیحات آموزشی و تئوریك درس‌ها به انضمام نحوه‌ی اجرای تكنیك‌های اجرایی در تار و سه‌تار ، از دیگر بخش‌های این كتاب هستند كه تاكنون در هیچیك از كتاب‌های آموزشی این دو ساز مطرح نگردیده‌اند. از این جهت به دنبال چاپ این كتاب،  آموزش‌های این دو ساز در سایت نهفت متوقف شده و ادامه‌ی آموز‌ش‌های تخصصی نیز به كتاب بعدی از این مجموعه موكول می‌گردد. علاقه‌مندان خارج از كشور نیز می‌توانند از طریق انتشارات موسیقی عارف به آدرس http://www.aref-music.com/ نسبت به تهیه‌ی این كتاب اقدام نمایند.

جهانشاه صارمی، مرکز موسیقی نهفت


آموزش سه تار
 
 


 
روش نشستن



برای مشاهده تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید

1-
هنرجوی مبتدی برای تمرینات می تواند از صندلی نیز استفاده کند .
2-
به هنگام نشستن بر روی صندلی ، از تکیه دادن پرهیز شود وحتما ً تقریباً  از وسط صندلی استفاده شود .
3-
برای راحتی بیشتر میتوان پای راست را بر روی پای چپ قرار داد.
4-
تمرکز در جهت آرامش فیزیکی بدن وجلوگیری از هرگونه انقباض ، گرفتگی وسفت شدن عضلات بدن از مواردی است که در کلیه مراحل تمرینات به صورت خیلی جدی باید به آن توجه کرد .  
 
شیوه قرار دادن سه تار

 
قرار گرفتن سه تار (1(

برای مشاهده تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید


1-
قرار گرفتن قوس كاسه سه تار بر روی پای راست به طوری كه صفحه سه تار كاملاً عمود بر ران پا باشد.
2-
شیب دسته سه تار به گونه ای باشد كه با خط افق زاویه 30 درجه بسازد.بر خلاف تار ، وزن دسته سه تار بر روی دست چپ تحمل می شود از این رو مناسب تر است كه هنرجویان از سه تار هایی استفاده نمایند كه وزن دسته آنها سنگین نباشد. هنرجویان توجه نمایند كه بالا بردن بیش از حد لازم دسته سه تار باعث بروز خستگی در دست چپ خواهد شد.
3-
دست راست به حالت شل و بدون انقباض به گونه ای روی كاسه سه تار تكیه كند كه پائین ساعد از بالای سیم گیر و روی کاسه عبور نماید و بند مچ ( محل اتصال كف دست به ساعد ) تقریباً بالای خرك قرار گیرد. دقت شود در این حالت مچ هیچگونه  شكستگی  نداشته  و كاملاً صاف باشد . وزن دست (كتف ، بازو، ساعد) كاملاً روی كاسه قرار گرفته باشد.
4-
كف دست كاملاً به طرف صفحه سه تار قرار داشته باشد.

برای مشاهده تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید


5-
انگشت شست كاملاً صاف بر روی صفحه قرار گیرد به طوریكه هیچگونه تماس با سیم چهارم نداشته باشد.
6-
نوك انگشتان سوم و چهارم به حالت عمود و بدون فشار روی صفحه قرار گیرد .
7-
انگشتان اول و دوم به حالت كاملاً آزاد در فضا قرار بگیرند.
                                                                                                     

 
روش مضراب زدن برای سه تار
پس از قرار گرفتن دست راست روی کاسه و قرار گرفتن انگشتان به نحوی که در قبل گفته شد ، به وجود آوردن آرامش و جلوگیری از هر گونه انقباض دردست راست ( کتف ، بازو و ساعد ) از نکات اولیه مضراب زدن می باشد.
.
برخلاف آنچه که هنرجویان میِپندارند ، هیچگونه نیرو یا فشاری برای  عمل مضراب زدن نباید اعمال شود (زیرا در این صورت نوازنده ای که یک ساعت سه تار مینوازد باید با خستگی عضلات مواجه شود که در واقع این طور نیست.)
اعمال هر گونه نیروی زائد و فشار در حین مضراب زدن ، نه تنها باعث سفتی دست راست خواهد شد ( در بخش آموزش دست چپ خواهید دید که انقباض دست راست باعث سفتی دست چپ نیز خواهد شد ) ، بلکه اثر منفی در صدا دهی  ساز نیز خواهد داشت.




تنها شیوه صحیح مضراب زدن استفاده از سنگینی  و وزن انگشت اول ( سبابه )  میباشد. برای رسیدن به این مهم رعایت نکات ذیل ضروری است.
1-
در سه تار حرکت از  پایین به بالا  را " مضراب راست " و از بالا به پایین را " مضراب چپ " می نامند.
2-
اندازه ناخن انگشت اول حدود 3 الی 4 میلی متر و به شکل گرد و بدون زاویه  باشد.
3-
انگشتان دیگر ( مخصوصا سوم و چهارم ) کاملا بدون ناخن بوده ، در غیر این صورت امکان قرارگرفتن نوک انگشتان با صفحه سه تار میسر نخواهد بود.
4-
بعضی از هنرجویان به غلط عادت دارند با سر ناخن مضراب می زنند.محل صحیح اصابت ناخن به سیمها ، کناره سمت چپ ناخن است . در این حالت کناره ناخن به صورت مماس با سیمها برخورد خواهد کرد و باعث کندن سیمها نخواهد شد.
5-
برای استفاده بهینه از وزن انگشت ، به هنگام مضراب زدن ، بازکردن انگشت اول (بندهای انگشت اول کاملاً باز شود) ضروری می باشد. در این حالت انگشت از حداکثر وزن برخوردار می باشد و به هنگام برخورد با سیم صدایی مطبوع ، عمیق و حجیم به وجود خواهد آمد که باعث هیچ گونه سفتی و فشار نیز در دست نخواهد شد.
برخلاف آنچه هنرجویان می پندارند ، صدای قوی در سه تار ، ارتباطی با محکم زدن مضراب ندارد.ریشه به وجود آمدن صدای حجیم ، در انتقال صحیح نیروی وزن انگشت به وسیله ناخن بر روی سیمها میباشد. واضح است که با ارتفاع کم انگشت ، به هیچ وجه نیرویی به وجود نخواهد آمد و صداها پوک خواهند شد. هنرجویان باید دقت نمایند که از مضراب زدن با ارتفاع کم اکیداً خودداری کنند. تاثیر تمرکز بر روی نحوه انتقال نیروی انگشت به وسیله ناخن بر روی سیمها ، از نکات بسیار مهم در عمل مضراب زدن میباشد و هنر آموزان باید به صورت مدام این امر مهم را به هنرجویان تذکر دهند.
6-
برای مضراب زدن انگشت اول باید کاملاً باز شود . دقت شود که در مضراب زدن برای به وجود آوردن سنگینی بیشتر ، انگشت حتماً از بند سوم (محل اتصال انگشت به کف دست ) خم شود. طبیعی است که در این حالت بند دوم نیز کاملاً خم خواهد شد ، اما بند اول به هیچ وجه نباید خم شود. پس از برخورد کناره سمت چپ ناخن به سیم ، نوک انگشت انتهای شست را لمس نماید.
7-
دقت شود هنگام حرکت انگشت اول ، انگشت دوم که در فضا آزاد میباشد همراه با  انگشت اول و به موازات آن حرکت داشته باشد. هنرجویانی که انگشت دوم آنان حرکت نداشته باشد در آینده دچار انقباض و سفتی دست  و در مضراب زدن با مشکل مواجه خواهند شد.
8-
هنرجویان می بایست بین 3 تا 4 جلسه مطالبی را فقط با مضراب راست و به صورت آهسته ( از سریع و پشت هم مضراب زدن خودداری شود زیرا در این صورت انگشت ، زمان لازم را برای باز شدن نخواهد داشت) تمرین کنند و سپس به مضراب چپ بپردازند .
9 -
برای مضراب چپ ، حرکت از انتهای انگشت شست ( جایی که مضراب راست خاتمه پیدا کرده ) آغاز میشود و پس از برخورد نیمه چپ ناخن به سیم و باز شدن کامل بندهای انگشت خاتمه پیدا میکند.
                                                                                                   
تکنیکهای دست چپ
برای رسیدن به بهترین نتیجه در نوازندگی تار وسه تار ، رعایت موارد ذیل در تکنیک دست چپ ، مهمترین نقش را ایفا میکنند. قبل از هر چیز توضیح چند مورد ضروری می باشد.
الف - با استقرار صحیح کاسه تار روی پا، وزن دسته تار به هیچ وجه  روی دست چپ نوازنده نخواهد بود (در صورت رعایت توازن در ساخت تار) اما در سه تار وزن دسته روی دست چپ نوازنده میباشد.
ب - نحوه گرفتن ساز به گونه ای باید باشد که پرده ها ، فقط از پشت دسته قابل رویت باشند .
ج – در ابتدا هنرجو حتی الامکان در حین کنترل هر دو دست نگاه به روبرو داشته باشد.
د - دست چپ در آرامش کامل باشد که این امر رابطه مستقیم با راحتی دست راست خواهد داشت .
1-
وضعیت بازو ، ساعد و مچ دست :

برای مشاهده تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید


دست چپ به گونه ای باید دسته ساز را بگیرد که ساعد و بازو به هیچ وجه حالت چسبیده به بدن نداشته باشند. به این معنی که ساعد ، مچ و کف دست همگی در یک راستا و بازو جدا از تنه نوازنده ولی در امتداد آن قرار داشته باشند.
2-
نحوه قرار گرفتن دسته ساز :
دسته ساز بر روی قسمت سفت انتهای انگشت اول باید قرارگیرد برای جلوگیری از لغزش و سر خوردن دسته ساز بر روی بند سوم انگشت اول ، دست باید به گونه ای قرار گیرد که کمی شیب رو به بالا داشته باشد.باید توجه داشت که در این حالت انگشت اول باید کاملاً آزاد باشد و دسته به هیچ وجه نباید روی بند سوم انگشت اول تکیه کند زیرا در این صورت از طول مفید انگشت اول کاسته خواهد شد که نه تنها انگشت گذاری برای انگشت اول راحت نخواهد بود بلکه در حرکت انگشتان دوم و سوم نیز اثر نامطلوب ایجاد خواهد شد.
3-
انگشت گذاری انگشت اول :

برای مشاهده تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید


به هنگام انگشت گذاری انگشت اول هر سه بند انگشت اول کاملاً خم شده و نرمی نوک انگشت اول پشت پرده قرار میگیرد . باید توجه شود که انگشت به هیچ وجه روی پرده نرود زیرا در اینصورت صدا خفه و نامطلوب خواهد بود. در این حالت از حرکت انگشتان دوم و سوم به زیر دسته باید  جداً پرهیز شود که این خود نشانه فشار زائد دست چپ میباشد. در این حالت انگشتان دوم و سوم با فاصله روی سیم مربوطه قرار بگیرند.  
4-
وضعیت شست

برای مشاهده تصویر بزرگتر روی تصویر کلیک کنید


شست دست چپ همیشه از این قوانین پیروی میکند .
الف - هر جا که انگشت اول قرار بگیرد ، شست نیز صاف پشت همان پرده قرار می گیرد. (به طور طبیعی شست بالای انگشت اول قرار داد)
ب – قوس داشتن شست نشان از فشار زائد روی دسته ساز است که در آینده موجب کندی در حرکت دست چپ خواهد شد .
ج - بین انتهای شست و محل قرار گرفتن دسته ساز روی دست ، وجود کمی فاصله برای آزاد بودن دست ضروری است زیرا در این صورت حرکت روانتر صورت می گیرد.
د - به هنگام حرکت دست در امتداد دسته ، شست همیشه باید به موازات انگشت اول روی دسته ساز سر بخورد.
5-
روش انگشت گذاری برای انگشتان دوم و سوم :
به هنگام انگشت گذاری انگشت دوم ، انگشت اول و به هنگام انگشت گذاری انگشت سوم ، انگشت اول و دوم ، حتماً باید در محل استقرار خود ثابت بوده و به هیچ وجه از روی پرده های مربوطه بلند نشوند ( مگر دستوری این قانون را نقض کند.) عادت به این تکنیک   نقش بسیار مهمی در توانمندی دست چپ ایفا می کند.لازم به یاد آوری است که خم شدن بند انگشتان و قرار گرفتن نرمی نوک انگشتان در پشت پرده ها ، همانند تکنیک انگشت گذاری انگشت اول ، برای انگشتان  دوم و سوم نیز صدق می کند.در این نوع انگشت گذاری ، در اوائل تمرینات ممکن است کمی فشار به دست چپ وارد شود که ناشی از باز شدن فاصله بین انگشتان است که امری طبیعی است ، ( مانند فشاری  که ژیمناستها برای باز شدن فاصله  بین دو پای خود  به پاهایشان وارد میکنند.) و با ادامه تمرینات برطرف خواهد شد.
6-
نحوه برداشتن انگشتان از روی پرده ها :
به هنگام برداشتن هر انگشت از روی هر پرده باید توجه داشت که انگشت فقط سیم را باید رها کند و چند میلی متر به صورت عمودی از سیم فاصله بگیرد و به هیچ وجه عقب تر نرود.به علت خسته شدن انگشتان تحت فشار وارده برای گرفتن پرده ها ، به هنگام بلند شدن انگشت از روی پرده ، میل به عقب رفتن آنها وجود خواهد داشت که باید جداً از آن جلوگیری کرد  تا این امر تبدیل به یک عادت شود . این تکنیک در سرعت انگشت گذاری یک نوازنده نقش بسیار مهمی دارد.

www.nahoftmc.com